Na przełomie XX/XXI w. w Europie powodzie pochłonęły prawie dziesięć tysięcy ofiar, dotknęły ponad dziesięć milionów mieszkańców i spowodowały straty rzędu 70 miliardów euro.

Wzrost liczby ludności i zagospodarowanie terenów powodziowych (zwłaszcza mieszkalnictwo i przemysł) sprawiają, że powodzie stają się coraz częstszym i dotkliwszym problemem. Dzisiejszy stan wiedzy i techniki mogą pomóc nam w jego – przynajmniej częściowym – opanowaniu. Warunek: wiedzę trzeba przekuć na konkretne działania.

Co to jest powódź?

Wezbranie, podtopienie, powódź – to trzy pojęcia kojarzące się z powodzią. Kiedy mówi się o tym najgorszym, czyli o powodzi? Oficjalnie powódź to wezbranie wody w ciekach naturalnych, zbiornikach wodnych, kanałach lub na morzu, podczas którego woda po przekroczeniu stanu brzegowego zalewa doliny rzeczne albo tereny depresyjne i powoduje zagrożenie ludności lub mienia.

Przyczyny i rodzaje powodzi

Na naszej planecie cały czas dokonują się zmiany klimatyczne. Wskutek ocieplenia klimatu, w którym człowiek też ma swój udział, podnosi się stan wody w morzach. Stale wzrastająca liczba ludności i rozwój przemysłu skłaniają mieszkańców ziemi do zagospodarowania terenów i osiedlania się na tzw. terenach zalewowych. Potem wystarczą sztorm, silne opady czy roztopy, aby doszło do powodzi i ludzkich dramatów.

Powodzie dzieli się ze względu na ich przyczyny oraz zasięg terytorialny.

Klasyfikacja powodzi ze względu przyczyny:

• opadowe – wskutek intensywnych opadów; powodzie tego typu zdarzają się także na tzw. terenach suchych (tzw. flash flood, czyli błyskawiczna powódź) po intensywnych opadach
• roztopowe – wskutek gwałtownych roztopów, zazwyczaj na przełomie zimy i wiosny
• zatorowe – wskutek powstania zatorów lodowych, ale także zarośnięcia koryta rzeki czy sedymentacji rumowiska rzecznego
• sztormowe – wskutek silnych wiatrów – dotyczą zalewów i wybrzeża

Oprócz naturalnych przyczyn powodzi, zawsze istnieje także możliwość awarii budowli i urządzeń hydrotechnicznych.

Często zdarza się, że przyczyny się kumulują i powodem powodzi są np. roztopy, opady i awarie.

Klasyfikacja powodzi ze względu na zasięg terytorialny:

• małe – powodzie lokalne, obejmujące od kilku do kilkuset kilometrów kwadratowych
• średnie – powodzie regionalne, obejmujące znaczne obszary kraju
• duże – powodzie o zasięgu krajowym, mające charakter klęski żywiołowej i zakłócające funkcjonowanie państwa lub jego dużej części, wymagające pomocy międzynarodowej.

Istnieje jeszcze jedno pojęcie używane w odniesieniu do powodzi – powódź katastrofalna. Jest to powódź o dowolnym zasięgu, powodująca wysokie straty materialne lub śmierć ludzi.

Ochrona przeciwpowodziowa

Powodzie są zaliczane do najbardziej groźnych i niszczycielskich klęk żywiołowych. Nie można się przed nimi uchronić, ale można podejmować działania i budować obiekty ograniczające straty powodziowe.

Do obiektów służących ochronie przeciwpowodziowej należą m.in.

• wały przeciwpowodziowe
• poldery
• zbiorniki retencyjne
• zbiorniki przepływowe
• kanały, ulgi, bramy przeciwpowodziowe
• urządzenia hydrotechniczne.

Do działań przeciwpowodziowych należą m.in.:

• budowa obiektów przeciwpowodziowych i instalacja urządzeń hydrotechnicznych oraz weryfikacja i dbałość o odpowiedni stan techniczny obiektów już istniejących
  
• odpowiednia dbałość o przebieg i stan rzek i potoków górskich
  
• zalesianie zlewni
  
• lodołamanie
  
• sporządzenie map ryzyka i zagrożenia powodziowego
  
• niezasiedlanie terenów zalewowych
• szkolenie służb i ludności na terenach powodziowych
• stworzenie planów zarządzania ryzykiem powodziowym
• opracowanie planów ewakuacji i systemów ostrzegania.

Regulacje prawne i inicjatywy przeciwpowodziowe

W celu zabezpieczenia przed skutkami powodzi powstają różne inicjatywy na skalę międzynarodową, krajową, regionalną i lokalną.

W Unii Europejskiej sprawy związane z powodziami reguluje tzw. Dyrektywa Powodziowa (Dyrektywa 2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dn. 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim), która jest spójna z Ramową Dyrektywą Wody, dotyczącą gospodarki wodnej. Celem Dyrektywy Powodziowej jest ograniczenie ryzyka powodziowego i zmniejszanie negatywnych następstw, jakie powódź może mieć dla ludzkiego zdrowia, środowiska, działalności gospodarczej i dziedzictwa kulturowego. Działania są zaplanowane na kolejne lata i opierają się przede wszystkim na zarządzaniu ryzykiem, prewencji i właściwym planowaniu przestrzennym. W przypadku dużych strat powodziowych kraje EU mogą ubiegać się o uzyskanie środków z Funduszu Solidarności na odbudowę infrastruktury zniszczonej powodziami.

W Polsce regulacje prawne, dotyczące gospodarki wodnej reguluje ustawa Prawo Wodne (pełna nazwa: Ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (Dz. U. 2001 Nr 115 poz. 1229 ze zm.)).

Po kolejnych powodziach powstały również liczne programy mające zapobiec kolejnym powodziom.
Do najbardziej znanych inicjatyw należą programy regionalne, których przykład stanowią Program dla Odry i Program dla Wisły i jej dorzecza, obejmujące często cały szereg długofalowych i powiązanych ze sobą działań.

Instytucją zajmującą się gospodarką wodną w Polsce jest Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej podlegający Ministerstwu Ochrony Środowiska. Natomiast informacje na temat warunków pogodowych publikuje Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej.